Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne (2026)
Raport dostarcza wiedzy o mechanizmach myślenia spiskowego i pokazuje, jaką rolę szkoła może odegrać w budowaniu odporności uczniów na manipulację informacyjną.
Publikacja przedstawia wyniki ogólnopolskich badań nad społecznymi i psychologicznymi uwarunkowaniami myślenia spiskowego w Polsce, wskazując, że podatność na dezinformację nie wynika wprost z wieku, płci ani z wykształcenia. W badaniu przeprowadzonym w 2024 r. wzięło udział 3600 respondentów w wieku piętnastu lat i więcej, w 2025 r. – tysiąc osób w wieku osiemnastu lat i więcej. Autorzy opisują zjawisko tytułowego „paradoksu spiskowego” polegające na łączeniu konserwatyzmu kulturowego i lęku przed obcymi z jednoczesnym oczekiwaniem silnej, opiekuńczej roli państwa. Kluczowym czynnikiem chroniącym przed narracjami spiskowymi okazuje się rzetelna wiedza oraz umiejętność krytycznego rozumienia informacji, a nie sam poziom wykształcenia. Raport pokazuje też, że określone style korzystania z mediów, zwłaszcza oparte na przekazach algorytmicznych i zamkniętych kanałach komunikacji, sprzyjają utrwalaniu uproszczonych i skrajnych interpretacji rzeczywistości. Dla nauczycieli publikacja stanowi inspirację do działań dydaktycznych, które wzmacniają krytyczne myślenie, wrażliwość poznawczą oraz odpowiedzialne funkcjonowanie uczniów w świecie informacji.
Karol Kamiński, Agnieszka Ładna, Konrad Rosłaniec, Paradoks spiskowy. O lęku przed innymi, potrzebie silnego państwa i podatności na narracje dezinformacyjne. Raport z badania ogólnopolskiego, NASK – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2026.