Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna
w Hajnówce

Agresja jest  zjawiskiem powszechnym, ponadkulturowym, obejmującym wszystkie środowiska społeczne i grupy wiekowe. Towarzyszy człowiekowi od zarania naszych dziejów. Już starotestamentowy Kain, powodowany zazdrością zabił niewinnego Abla. Nigdy jednak na świecie  nie było tak wielkiego poczucia  zagrożenia bezpieczeństwa, jak to widzimy w ostatnich latach. Jest ono wynikiem gwałtownie szerzącej się przemocy i agresji we wszystkich sferach życia społecznego. Niepokojący jest  obserwowany w ostatnich latach, wyjątkowy wzrost zachowań agresywnych wśród dzieci i młodzieży. Niemal codziennie prasa, radio i telewizja donoszą o aktach gwałtu, pobiciach, zabójstwach i innych przestępstwach dokonywanych przez młodzież i dzieci. Coraz częściej nieletni zagrażają zdrowiu i życiu swych ofiar.

 We współczesnej psychologii agresję definiuje się jako zachowanie zmierzające do wyładowania niezadowolenia lub gniewu na osobach lub rzeczach; jest to wroga, napastliwa postawa wobec kogoś. Często zamiennie używa się pojęć:.  „agresja” i „przemoc”. Są to wprawdzie terminy pokrewne, ponieważ dotyczą tych samych stanów i zachowań psychicznych, lecz różnią się co do przyczyn, skutków i skali tych negatywnych zachowań ludzi. Z sytuacją przemocy mamy do czynienia wtedy, gdy osoba słabsza (ofiara) wystawiana jest przez dłuższy czas na negatywne, bezprawne działania osoby lub grupy osób silniejszych (agresorów). Te negatywne oddziaływania to dokuczanie, bicie, przezywanie, wyszydzanie, zabieranie pieniędzy i przedmiotów, niszczenie rzeczy – są to akty przemocy bezpośredniej. Istnieją również bardziej zakamuflowane formy przemocy, częściej używane przez dziewczęta, niż przez chłopców. Należą do nich oszczerstwa, naznaczanie, izolowanie itp. Są to akty przemocy pośrednie. Konsekwencje obu tych form przemocy są podobne. Ofiary przeżywają głębokie uczucie poniżenia i upokorzenia, strachu, wstydu. Dla agresorów głównymi konsekwencjami bezkarnego stosowania przemocy są: utrwalenie agresywnego wzorca zachowań, obniżanie się poczucia odpowiedzialności za własne działania, czerpanie poczucia mocy z poniżania innych i zadawania bólu, wejście w strefę bezprawia.

      Wskazanie jednoznacznych przyczyn narastającej fali agresji jest niemożliwe. Stąd większość badaczy jest skłonna do przyjęcia wieloczynnikowej teorii powstawania zachowań agresywnych, która łączy teorie:

•  teorię instynktów – teoria ta, wywodząca się z koncepcji Freuda zakłada, że agresja jest instynktem wrodzonym. Związane z agresją przeżycie gniewu jest objawem wrodzonego instynktu walki, naturalną tendencją biologiczną człowieka, reakcją na odczuwane zagrożenie;
• teorię frustracji – z frustracją mamy do czynienia wówczas, gdy człowiek dążąc do wykonania jakiejś czynności (zaspokojenia potrzeby) napotyka na przeszkodę uniemożliwiającą jej wykonanie (możliwość zaspokojenia potrzeby została zablokowana). W efekcie powstaje napięcie emocjonalne, które może zostać złagodzone przez zachowanie agresywne;
• teorię społecznego uczenia się – wg niej ludzie uczą się zachowań agresywnych bądź przez własne, bezpośrednie doświadczenie (np. gdy otrzymują nagrodę w postaci rozładowania napięcia lub też osiągnięcia zamierzonego celu), bądź przez naśladownictwo, czyli modelowanie (dostarczenie wzorów agresywnego zachowania przez rodziców, nauczycieli, środki masowego przekazu;
• predyspozycje jednostki, związane z uszkodzeniami systemu nerwowego lub zbyt dużym zapotrzebowaniem na stymulację mogą prowadzić do tzw. agresji patologicznej.

Każda forma agresji ma podobne źródła oraz zawiera komponenty złości, gniewu i lęku. Złość jest emocją powszechną i bierze się z frustracji. Warto pamiętać tutaj o prostej prawdzie: człowiek szczęśliwy i zadowolony nie bywa agresywny; agresja rodzi się z nieszczęścia, a nieszczęście z frustracji. Potrzeby człowieka – ten zalążek potencjalnych frustracji, ale i napęd życia – tworzą hierarchię. Oznacza to, że kolejność ludzkich potrzeb jest ściśle określona: jeśli potrzeby niższe nie są zaspokojone, wówczas człowiek nie jest zdolny do zaspokojenia potrzeb wyższych. Jeśli jesteśmy głodni, coś nas boli, to nie jesteśmy w stanie zwrócić naszej uwagi na nową wiedzę, doskonalenie umiejętności czy na urodę otaczającego świata.

      Istotną rolę w zaspokajaniu potrzeb psychicznych dziecka odgrywa rodzina. Stanowi ona także ważny czynnik w kształtowaniu osobowości dziecka, jego sfery uczuciowej, intelektualnej, postaw wobec siebie i innych, zachowania się w domu i w szkole, wśród rówieśników. Każde dziecko chce być kochane, chciane i potrzebne w domu. Aby tak było potrzebuje dowodów uczucia ze strony rodziców. Najistotniejszym elementem postawy rodziców wobec dziecka jest ich nastawienie emocjonalne. Stwierdzono związek między brakiem ciepła oraz zaangażowania w sprawy dziecka, z jego późniejszymi tendencjami do agresji i wrogości wobec innych ludzi. I to dotyczy nie tylko rodzin skrajnie patologicznych, gdzie dziecko jest pozostawione samemu sobie. Obecnie coraz częściej pojawia się nowy rodzaj młodocianych przestępców wywodzących się z tzw. dobrych rodzin, dobrze sytuowanych, gdzie rodzice zaangażowani w robienie kariery zawodowej czy finansowej, zapewniają dziecku wysoki komfort materialny, jednak zaniedbują rolę emocjonalnego kontaktu. Niewłaściwa jest również postawa przyzwalająca i tolerancyjna wobec dziecka, brak ustanowienia jasnych granic względem agresywnego zachowania i nie tylko. Lansowane koncepcje bezstresowego wychowania, minimalizowanie ograniczeń, dawanie  dzieciom  pełnej swobody – nie  sprawdziły się w praktyce. Brak granic, dyscypliny i duża tolerancja wobec nieprawidłowych zachowań dziecka przyczyniają się do powstawania u nich zachowań dewiacyjnych.

      Poziom agresji u dzieci zwiększa używanie przez rodziców takich metod jak bicie, brutalne traktowanie, ostre wybuchy gniewu. Dziecko wychowujące się w takiej rodzinie ma stałe poczucie zagrożenia, a zachowania, jakie prezentują wobec niego rodzice owocują podobnymi zachowaniami ze strony dziecka. W szkole jest ono postrzegane jako agresywne w stosunku do rówieśników i nauczycieli.

Dziecko żyjące w trudnych warunkach, przestraszone, poniżone i odrzucone nie jest w stanie skupić się na nauce, osiągać sukcesów, bo co innego je zajmuje: lęk, rozpacz, zagubienie, a nawet panika. Takie dziecko ma oczywiście inne potrzeby, ma marzenia i pragnienia, ale żeby je zrealizować, najpierw musi poczuć się bezpiecznym, wartościowym, i akceptowanym. Zlekceważenie tej kolejności prawie zawsze prowadzi do zachowań agresywnych, które są formą obrony przed nawarstwiającym się nieszczęściem, są odpychaniem od siebie tego nieszczęścia. To nieszczęście nie musi być widoczne np. w postaci smutnej miny czy zwieszonej głowy. Nieszczęście może też być wyrażone poprzez zaprzeczenie w/w symptomom: <głupawym zachowaniem”, dokuczaniem innym, robieniem na złość, itp. Jednoznaczna agresja przychodzi  później – i nigdy nie wiadomo, kiedy kończy się indywidualna tolerancja na frustrację. Im frustracja głębsza i dłużej tłumiona – tym wybuch bardziej spektakularny.

Oprócz dysfunkcji w systemie rodzinnym, które powodują agresję wśród dzieci i młodzieży, szkoła również stanowi istotne  źródło w powstawaniu takich zachowań. W jej murach uczeń nierzadko ma do czynienia z poniżaniem, naruszaniem jego godności, demonstrowaniem władzy przez nauczycieli. Pedagodzy grożący uczniom, podważający ich wartość, wywołują zachowania agresywne, np. niszczenie sprzętów, lekceważenie nauczycieli, znęcanie się nad młodszymi, itp.

Środki masowego przekazu mają również swój negatywny wpływ na występowanie zachowań agresywnych wśród dzieci i młodzieży. Niestety mass- media nie dostarczają najlepszych wzorców do naśladowania. Często wykazują natomiast niezdrową ekscytację każdym odstępstwem od społecznej normy. Świat w relacjach dziennikarskich to zbiór sensacji, z reguły drastycznych i brutalnych.

      Zadaniem wychowania nie jest hamowanie przejawów działań agresywnych dziecka, lecz zmiana aspołecznych na pro-społeczne formy postępowania. Uwarunkowania agresji są wielorakie, stąd i sposoby jej zapobiegania powinny mieć charakter kompleksowy. W celu przeciwdziałania przemocy i agresji należy:

• rozwijać u dzieci i młodzieży kompetencje społeczne, uczyć umiejętności radzenia sobie w sytuacjach trudnych, konfliktowych, radzenia ze stresem i napięciem, asertywnego zachowania, tolerancji i empatii,
• kształtować obraz świata, w którym dla osiągnięcia celu nie trzeba uciekać się do agresji, w którym gardzi się przemocą,
• dbać o rozwijanie zainteresowań, umiejętne organizowanie czasu wolnego,
• kształtować umiejętności komunikacyjne między ludźmi, które są podstawą prawidłowych kontaktów społecznych; trudności w porozumiewaniu się stają się źródłem konfliktów, utrudniają współpracę z innymi.
• uczyć młodych ludzi praworządności i szacunku dla takich wartości, jak prawda, dobro, piękno, uczciwość i godność,
• reagować na wszelkie przejawy zachowań agresywnych – bierność otoczenia wywołuje w sprawcach poczucie bezkarności i jest dla nich często oznaką słabości lub przyzwolenia,
•  unikać stosowania kar fizycznych w tłumieniu agresji, ponieważ same w sobie są one frustracją, dodatkowo stanowią też model zachowania agresywnego. Ponadto stosowane są z reguły źle, niekonsekwentnie, w niewłaściwym czasie i często mają charakter osobistego rewanżu karzącego wobec karanego.

Najefektywniejszym sposobem eliminowania zachowań agresywnych jest wzmacnianie zachowań społecznie aprobowanych i tworzenie w ten sposób nawyków nieagresywnego zachowania.

Opracowała: mgr Halina Wasiluk