Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna
w Hajnówce

„On przecież potrafi mówić. W domu rozmawia bez problemu. Wyrośnie z tego.”

„Ona jest po prostu nieśmiała. To jej przejdzie.”

„Wystarczy ją zachęcić, żeby odpowiedziała.”

Takie zdania bardzo często pojawiają się wtedy, gdy otoczenie po raz pierwszy spotyka dziecko z mutyzmem wybiórczym. Problem polega na tym, że mutyzm wybiórczy nie jest zwykłą nieśmiałością, brakiem wychowania ani świadomą odmową rozmowy. Jest zaburzeniem lękowym, które może sprawić, że dziecko w określonych sytuacjach nie jest w stanie mówić, mimo, że chce i potrafi.

Październik jest doskonałą okazją, aby mówić o mutyzmie wybiórczym, zwiększać społeczną świadomość tego zaburzenia i przypominać dorosłym, że za milczeniem dziecka może kryć się silny lęk, napięcie i ogromna potrzeba bezpieczeństwa.

Mutyzm wybiórczy – czym właściwie jest?

Mutyzm wybiórczy to zaburzenie lękowe występujące najczęściej w dzieciństwie. Charakterystyczna jest wyraźna różnica w sposobie komunikowania się dziecka w zależności od sytuacji, miejsca lub osób, z którymi przebywa.

Dziecko może w domu prowadzić długie rozmowy, żartować, opowiadać historie, śmiać się
i zadawać mnóstwo pytań. Jednak po przekroczeniu progu przedszkola czy szkoły może nagle zamilknąć. Może również nie odpowiadać nauczycielowi, nie rozmawiać z rówieśnikami,
nie poprosić o pomoc czy nie powiedzieć, że czegoś potrzebuje.

Dla osoby z zewnątrz może wyglądać to tak, jakby dziecko „wybierało”, kiedy mówi,
a kiedy nie. W rzeczywistości sytuacja jest znacznie bardziej złożona.

Milczenie nie jest wyborem:

Dziecko może doświadczać tak silnego napięcia i lęku, że wypowiedzenie słów w określonym środowisku staje się dla niego niezwykle trudne.

Mutyzm wybiórczy a nieśmiałość:

Jednym z największych nieporozumień dotyczących mutyzmu wybiórczego jest utożsamianie go z nieśmiałością.

Nieśmiałość jest cechą lub sposobem reagowania, który może pojawiać się w nowych sytuacjach społecznych. Nieśmiałe dziecko może początkowo milczeć, unikać kontaktu
z obcymi lub potrzebować więcej czasu na oswojenie się z nowym miejscem. Z czasem jednak zazwyczaj zaczyna nawiązywać kontakt i odpowiadać.

W przypadku mutyzmu wybiórczego trudności z mówieniem są bardziej nasilone i utrudniają codzienne funkcjonowanie. Dziecko może przez długi czas nie być w stanie mówić
w określonych sytuacjach, nawet jeśli bardzo dobrze zna osoby, które są wokół niego.

Dlatego powiedzenie „Ono po prostu jest nieśmiałe” może sprawić, że problem zostanie przeoczony, a dziecko nie otrzyma potrzebnej pomocy.

Dlaczego dziecko milczy?

Najważniejszym elementem mutyzmu wybiórczego jest lęk. Dziecko może obawiać się oceny, popełnienia błędu, zwrócenia na siebie uwagi lub samej sytuacji społecznej.

Może pojawić się myśl „Co będzie, jeśli się odezwę i wszyscy na mnie spojrzą?”

Dla dorosłego może wydawać się to prostą sytuacją. Dla dziecka może być jednak źródłem ogromnego napięcia.

W momencie silnego lęku organizm może reagować podobnie jak w sytuacji zagrożenia. Dziecko może „zastygnąć”, odwrócić wzrok, napiąć ciało, przestać reagować lub nie być
w stanie wydobyć z siebie głosu.

Dlatego nacisk:

„Powiedz dzień dobry.”

„Odpowiedz pani.”

„No przecież umiesz mówić.”

może paradoksalnie zwiększyć napięcie i utrudnić dziecku komunikację.

Dziecko może chcieć mówić, ale nie móc:

To jedna z najważniejszych rzeczy, które warto wiedzieć o mutyzmie wybiórczym.

Dziecko może znać odpowiedź na pytanie nauczyciela. Może wiedzieć, czego potrzebuje.
Może chcieć poprosić kolegę o zabawę. Może chcieć powiedzieć „dzień dobry”, „proszę”, „przepraszam” albo „boli mnie brzuch”.

A jednak może nie być w stanie tego zrobić.

Dlatego brak odpowiedzi nie powinien być automatycznie interpretowany jako brak wiedzy, ignorowanie dorosłego czy nieposłuszeństwo.

Dziecko może komunikować się inaczej – poprzez gesty, mimikę, wskazywanie, kiwanie głową, pisanie, rysowanie czy korzystanie z komunikacji wspomagającej, jeśli jest ona potrzebna.

Jak mutyzm wybiórczy może wyglądać w szkole lub przedszkolu?

Dziecko z mutyzmem wybiórczym może:

• nie odpowiadać na pytania nauczyciela,
• nie zgłaszać się podczas zajęć,
• nie czytać na głos,
• nie przedstawiać prac przed grupą,
• nie prosić o pomoc,
• nie informować o swoich potrzebach,
• nie rozmawiać podczas zabawy,
• komunikować się z wybranymi dziećmi, ale nie z dorosłymi,
• mówić tylko do jednej osoby,
• mówić bardzo cicho lub szeptem,
• używać gestów zamiast słów,
• unikać sytuacji, w których może zostać poproszone o wypowiedź,
• mieć trudności z uczestniczeniem w przedstawieniach, apelach czy uroczystościach.

Jednocześnie takie dziecko może świetnie radzić sobie z zadaniami wykonywanymi pisemnie. Może mieć dużą wiedzę, ciekawe pomysły i rozwinięte zainteresowania, których nie jest
w stanie zaprezentować w formie ustnej.

„Ale przecież ona rozmawia z koleżanką!”

To również częste źródło nieporozumień.

Mutyzm wybiórczy może mieć charakter bardzo sytuacyjny. Dziecko może rozmawiać z jedną osobą, ale milczeć wobec innej. Może mówić na placu zabaw, ale nie w sali lekcyjnej.
Może rozmawiać z koleżanką podczas spokojnej zabawy, ale nie odezwać się podczas wspólnej pracy całej klasy.

Zakres mówienia może zależeć od poziomu lęku, poczucia bezpieczeństwa, miejsca, liczby osób oraz rodzaju sytuacji.

Nie oznacza to, że dziecko „udaje”.

Oznacza to, że jego trudność może zmieniać się w zależności od kontekstu.

Co dziecko może czuć?

Mutyzm wybiórczy może być dla dziecka bardzo obciążającym doświadczeniem.

Może ono odczuwać:

• lęk przed mówieniem,
• napięcie,
• wstyd,
• frustrację,
• bezradność,
• smutek,
• poczucie bycia niezrozumianym,
• obawę przed oceną innych,
• złość na siebie lub sytuację,
• zmęczenie związane z ciągłym kontrolowaniem własnego zachowania.

Niektóre dzieci zaczynają także unikać sytuacji, w których mogłyby zostać poproszone
o mówienie. Z czasem może to prowadzić do ograniczania aktywności społecznej
i rezygnowania z rzeczy, które wcześniej sprawiały im przyjemność.

Dlatego tak ważne jest, aby nie patrzeć wyłącznie na to, czy dziecko mówi, ale również na to, jak się czuje i jak funkcjonuje w danej sytuacji.

Czego nie mówić dziecku z mutyzmem wybiórczym?

Choć wiele komentarzy wypowiadanych przez dorosłych wynika z troski, niektóre mogą zwiększać napięcie.

Nie pomaga zazwyczaj:

• „No powiedz coś.”
• „Przecież potrafisz mówić.”
• „Nie masz się czego bać.”
• „Dlaczego nic nie odpowiadasz?”
• „Jesteś niegrzeczny.”
• „Jak nie odpowiesz, to będzie mi przykro.”
• „Wstydzisz się?”
• „Musisz się przełamać.”
• „Zobacz, inne dzieci potrafią.”

Takie komunikaty mogą sprawić, że dziecko zacznie jeszcze bardziej obawiać się sytuacji związanych z mówieniem.

Co powiedzieć zamiast tego?

Pomocne może być pokazanie dziecku, że jego trudność jest rozumiana i akceptowana.

Możemy powiedzieć:

„Nie musisz odpowiadać od razu.”

„Możesz pokazać mi, czego potrzebujesz.”

„Widzę, że to jest dla ciebie trudne.”

„Masz czas.”

„Możesz odpowiedzieć w taki sposób, w jaki teraz potrafisz.”

„Jestem tutaj i ci pomogę.”

Takie komunikaty nie rozwiązują samego problemu, ale mogą zmniejszać presję i budować poczucie bezpieczeństwa.

Rola rodziców:

Rodzice często jako pierwsi zauważają, że zachowanie dziecka bardzo różni się w domu i poza nim. Mogą również doświadczać niezrozumienia ze strony otoczenia.

Czasami słyszą, że dziecko jest „rozpuszczone”, „za mało wychowywane” albo że rodzice
„za bardzo je wyręczają”.

Tymczasem mutyzm wybiórczy nie jest wynikiem złego wychowania.

Rodzice mogą wspierać dziecko poprzez cierpliwość, obserwowanie jego trudności i mocnych stron oraz współpracę ze specjalistami i placówką edukacyjną.

Ważne jest również, aby rodzice nie czuli się winni. Pojawienie się mutyzmu wybiórczego nie oznacza, że zrobili coś źle.

Rola nauczycieli i wychowawców:

Szkoła lub przedszkole mogą być dla dziecka z mutyzmem wybiórczym miejscem szczególnie wymagającym. Dlatego ogromne znaczenie ma postawa nauczycieli.

Nauczyciel może pomóc poprzez:

• stworzenie spokojnej, przewidywalnej atmosfery,
• ograniczenie presji na publiczne wypowiedzi,
• umożliwienie odpowiadania w alternatywny sposób,
• niewyróżnianie dziecka z powodu jego milczenia,
• unikanie komentowania jego trudności przy całej grupie,
• współpracę z rodzicami i specjalistami,
• zauważanie postępów, nawet jeśli są bardzo małe.

Warto pamiętać, że celem nie jest zmuszenie dziecka do mówienia za wszelką cenę.
Pomoc powinna prowadzić do stopniowego zmniejszania lęku i zwiększania poczucia bezpieczeństwa.

Małe kroki mają znaczenie!

W przypadku mutyzmu wybiórczego postęp może wyglądać inaczej niż w przypadku innych trudności.

Dla jednego dziecka sukcesem będzie odpowiedź nauczycielowi. Dla innego – spojrzenie
na niego. Dla kolejnego – wskazanie odpowiedzi, podejście do grupy albo wypowiedzenie jednego słowa.

To, co dla jednej osoby jest czymś bardzo prostym, dla dziecka doświadczającego silnego lęku może być ogromnym wyzwaniem.

Dlatego warto zauważać małe kroki.

Jedno słowo może być ważnym krokiem.

Jeden gest może być ważnym krokiem.

Jedno podejście do kolegi może być ważnym krokiem.

Mutyzm wybiórczy nie definiuje dziecka:

Dziecko z mutyzmem wybiórczym to nie „dziecko, które nie mówi”.

To dziecko, które może mieć pasje, marzenia, poczucie humoru, ogromną wyobraźnię, talenty i potrzebę kontaktu z innymi.

Może kochać sport, muzykę, zwierzęta, książki, rysowanie, klocki, taniec czy gry. Może być świetnym przyjacielem i mieć bardzo dużo do powiedzenia – nawet jeśli w niektórych sytuacjach nie jest w stanie wypowiedzieć tego na głos.

Dlatego warto patrzeć na dziecko szerzej niż przez pryzmat jego trudności.

Dlaczego potrzebujemy większej świadomości?

Mutyzm wybiórczy jest zaburzeniem, które może pozostać niezauważone przez długi czas. Dziecko, które nie sprawia problemów wychowawczych, siedzi spokojnie i wykonuje zadania, może nie wzbudzać niepokoju dorosłych.

Tymczasem wewnątrz może przeżywać ogromne napięcie.

Zwiększanie świadomości sprawia, że rodzice, nauczyciele i specjaliści mogą szybciej zauważyć niepokojące sygnały i odpowiednio zareagować.

Wiedza pomaga również zmienić sposób myślenia z „Nie chce mówić” na „Być może w tej sytuacji nie może mówić z powodu lęku.”

Ta pozornie niewielka zmiana może mieć ogromne znaczenie dla dziecka.

Październik – miesiąc rozmowy o mutyzmie wybiórczym:

Październik może stać się czasem szczególnej uwagi poświęconej osobom z mutyzmem wybiórczym i ich rodzinom.

To dobry moment, aby:

• edukować dzieci i dorosłych,
• rozmawiać o zaburzeniach lękowych,
• obalać mity dotyczące mutyzmu wybiórczego,
• wspierać rodziny,
• szkolić nauczycieli i specjalistów,
• tworzyć bardziej przyjazne środowisko w szkołach i przedszkolach,
• przypominać, że każdy człowiek ma prawo komunikować się w sposób, który w danym momencie jest dla niego możliwy.

Świadomość nie oznacza tylko znajomości definicji. Oznacza także umiejętność spojrzenia
na dziecko z empatią.

Zamiast presji – bezpieczeństwo:

Dziecko z mutyzmem wybiórczym nie potrzebuje kolejnej osoby, która będzie mówiła: „Powiedz.”

Potrzebuje osoby, która powie: „Jestem obok. Nie musisz się spieszyć.”

Nie potrzebuje zawstydzania.

Potrzebuje akceptacji.

Nie potrzebuje porównywania z innymi dziećmi.

Potrzebuje przestrzeni na własne tempo.

Nie potrzebuje przekonywania, że „nie ma się czego bać”.

Potrzebuje dorosłego, który potraktuje jego lęk poważnie.

Każde dziecko zasługuje na to, by być usłyszane:

Mutyzm wybiórczy pokazuje nam, jak łatwo pomylić milczenie z brakiem potrzeb, wiedzy
czy emocji.

Dziecko może milczeć, a jednocześnie bardzo dużo czuć.

Może nie odpowiadać, a doskonale znać odpowiedź.

Może nie mówić, a bardzo chcieć nawiązać kontakt.

Może nie być w stanie powiedzieć „pomóż mi”, a jednocześnie bardzo tej pomocy potrzebować.

Dlatego tak ważne jest, abyśmy nauczyli się słuchać również tego, co dziecko komunikuje
bez słów.

Październik to dobry czas, aby mówić o mutyzmie wybiórczym.
Ale jeszcze ważniejsze jest to, aby przez cały rok pamiętać o dzieciach, które same nie zawsze mogą zabrać głos.

Pamiętajmy:

Mutyzm wybiórczy to nie upór.

To nie złośliwość.

To nie brak wychowania.

To nie „fanaberia”.

To nie wybór dziecka.

To trudność, która może wiązać się z silnym lękiem i która zasługuje na zrozumienie, profesjonalne wsparcie oraz cierpliwość.

Bo czasami najważniejsze słowa zaczynają się od tego, że ktoś po prostu potrafi spokojnie być obok.

Bibliografia:

American Psychiatric Association (2022). DSM-5-TR. Diagnostic and Statistical Manual
of Mental Disorders. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing.

Kearney, C. A. (2010). Helping Children with Selective Mutism and Their Parents. New York: Oxford University Press.

Oerbeck, B., Overgaard, K. R., Stein, M. B., Pripp, A. H., & Kristensen, H. (2018). Treatment of selective mutism: a 5-year follow-up study. European Child & Adolescent Psychiatry, 27, 997–1009.

Viana, A. G., Beidel, D. C., & Rabian, B. (2009). Selective mutism: A review and integration of the last 15 years. Clinical Psychology Review, 29(1), 57–67.

Oerbeck, B., Manassis, K., Overgaard, K. R., & Kristensen, H. (2018). Selective Mutism. IACAPAP e-Textbook of Child and Adolescent Mental Health.

Grafika wygenerowana przez AI