Czym jest przemoc?
02.10.2026
Czym jest przemoc?
Przemocą nazywamy działanie o charakterze intencjonalnym bądź zaniechanie jednej osoby wobec drugiej, które, wykorzystując przewagę sił, narusza prawa i dobra osobiste jednostki, powodując jej cierpienia i szkody.
Aby zaistniała przemoc muszą zostać spełnione cztery warunki:
1. mamy do czynienia z działaniem intencjonalnym lub zaniechaniem działania (osoba stosująca przemoc uważa, że wie co jest dobre dla drugiej osoby lub daje sobie prawo do decydowania w jej imieniu, jest przy tym przekonana, że druga osoba powinna mu się podporządkować i zaspokoić jego życzenia,
2. jedna osoba ma zdecydowaną przewagę nad drugą (jest silniejsza fizycznie, psychicznie, materialnie, zawodowo, społecznie) i wykorzystuje tę przewagę oddziałując na osobę słabszą, po to, by zmusić ją do podporządkowania się,
3. działanie lub zaniechanie jednej osoby narusza prawa i dobra osobiste drugiej, osoba stosująca przemoc daje sobie prawo, by drugą uderzyć, obrazić, skrytykować, zabrać coś, nie dać, nie licząc się z jej prawami, potrzebami, życzeniami, protestami, uczuciami,
4. osoba, wobec której jest stosowana przemoc, doznaje cierpień i szkód fizycznych oraz psychicznych.
Osoba stosująca przemoc jest nazywana sprawcą, a osoba jej doznająca - ofiarą. W rzeczywistości odpowiedzialnym za przemoc jest tylko ten, kto ma przewagę i za pomocą siły stara się zmusić drugą osobę do określonego zachowania. I tylko on jest odpowiedzialny za swoje zachowanie. Niezależnie od tego co robiła i jak reagowała ofiara. Sprawca działa z intencją wobec ofiary, która jest od niego słabsza, narusza jej prawa i dobra osobiste, powodując cierpienia i szkody. Sprawcy przemocy mają najczęściej we własnych deklaracjach - dobre intencje. Są przekonani, że nie mieli wyjścia i byli zmuszeni użyć przemocy. Często oskarżają ofiarę o odpowiedzialność za przemoc, którą stosują. Z kolei ofiara wierzy sprawcy i myśli, że tak właśnie jest.
Formy przemocy
przemoc fizyczną – polegającą na różnym typie agresywnych zachowań o różnym stopniu nasilenia, np. wymierzaniu policzków, biciu, kopaniu itp.,
przemoc seksualną - zmuszanie do określonych zachowań i kontaktów seksualnych, np. gwałt, zmuszanie do oglądania filmów, zdjęć pornograficznych itp.,
przemoc psychiczną – słowne lub niewerbalne groźby użycia przemocy wobec osoby lub tego, co do niej należy, ten rodzaj przemocy przejawia się m.in. w zastraszaniu, poniżaniu, ubliżaniu, szantażowaniu itp.,
przemoc ekonomiczną/materialną – odmawianie lub ograniczanie dostępu do wspólnych środków finansowych lub odbieranie zarobionych pieniędzy, uniemożliwiania bądź ograniczanie podjęcia pracy zarobkowej ale również niszczenie przedmiotów itp.,
zaniedbanie – nazywane też ukrytą formą przemocy, polega ono na niezaspokajaniu podstawowych potrzeb biologicznych i psychicznych dzieci, może ono się zacząć już w okresie życia płodowego, kiedy matka prowadzi niehigieniczny tryb życia, skrajnym przypadkiem zaniedbania jest porzucenie dziecka z narażeniem go na utratę zdrowia, a nawet życia.
Obok form przemocy wyróżnia się także dwa rodzaje przemocy. Należą do nich:
przemoc gorąca – charakteryzuje się wysokim poziomem agresji słownej i fizycznej, jest związana z odreagowywaniem emocji na innych osobach, Ofiarami przemocy zazwyczaj są osoby słabsze fizycznie. Najczęściej też jej ofiarami padają kobiety oraz dzieci. Zdarza się jednak, że to kobiety stają się agresorem, a mężczyźni ofiarami ich agresywnych zachowania.
przemoc chłodna – jest pozbawiona gwałtownych wybuchów, emocji, przypomina realizację z góry zaplanowanego scenariusza, jest stosowana w imię fałszywie pojmowanych „wyższych celów” np. konsekwentnego wychowywania dziecka.
Przemoc w rodzinie
Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 roku o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie przemoc w rodzinie to jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie naruszające prawa lub dobra osobiste osób najbliższych, a także innych osób wspólnie zamieszkujących lub gospodarujących, w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy moralne u osób dotkniętych przemocą.
Jak reagować?
W sytuacji, gdy stajemy się świadkami przemocy lub jej ofiarami w pierwszej kolejności należy poszukać wsparcia u osoby bliskiej. Może to być członek rodziny, bliski kolega lub przyjaciel. Jeśli nie jest to możliwe, powinno się skorzystać z pomocy organizacji pozarządowej, powołanej do istnienia właśnie w celu pomagania ofiarom przemocy. Taka rozmowa pomoże ocenić sytuację, do której doszło i zastanowić się nad dalszymi krokami, jakie będziemy chcieli podjąć.
A mogą one być następujące:
1. Powiadom służby! W przypadku pojawienia się przemocy należy skontaktować się z Policją (997 lub 112) lub prokuraturą. Przemoc jest działaniem zabronionym przez prawo i jest ścigane przepisami Kodeksu Karnego. Jeśli przemoc doprowadziła do pojawienia się obrażeń ciała, powiadom Pogotowie ratunkowe (999 lub 112)! Takie działanie z jednej strony pozwoli ocenić stopień zagrożenia dla zdrowia i życia, zaś z drugiej umożliwi zachowanie dowodu działań agresywnych spowodowanych przez sprawcę przemocy w formie bezpłatnego zaświadczenia lekarskiego o przyczynach i rodzaju uszkodzeń ciała związanych z użyciem przemocy.
2. Skorzystaj z pomocy oferowanej w ramach “Niebieskiej Linii” (801‐12‐00‐02). Rozmowa za pośrednictwem Ogólnopolskiego Telefonu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie pozwoli uzyskać poradę prawną, wsparcie psychologiczne bądź wskazówki na temat miejsc pomocy w okolicach miejsca zamieszkania.
Dlaczego nie reagujemy?
Wiele osób doznających przemocy w rodzinie nie szuka pomocy. Postępuje tak z powodu strachu, niskiego poczucia własnej wartości, uzależnienia psychicznego bądź finansowego od sprawcy czy zwykłego wstydu. To my możemy im pomóc. Tymczasem aż 80% społeczeństwa w ogóle nie reaguje na dobiegające zza ściany krzyki i płacz. Sprzyja temu tendencja do wąskiego rozumienia pojęcia przemocy, głównie jako przemocy fizycznej. Prawie 20% Polaków utożsamia przemoc tylko z widocznymi śladami na ciele ofiary, choć niemal połowa badanych zna w swoim otoczeniu rodziny z problemem przemocy wobec dzieci, najczęściej występującym w formie zaniedbania.
Przemoc rzadko zgłaszamy, nawet jeśli podejrzewamy, że ma miejsce tuż za ścianą. Dlaczego? 17,8% badanych twierdzi, że nie warto pomagać ofiarom przemocy, gdyż i tak wrócą one do sprawcy. W 2019 roku 15% mieszkańców Warszawy było zdania, że „przemoc w rodzinie to sprawa prywatna”, a 19% uznało, że przemoc w rodzinie „to sprawa wyłącznie rodziny, której problem dotyczy”. 41% badanych przyznaje, że „nie obchodzą ich sprawy innych” a 37%, że nie wie, jak zareagować w takiej sytuacji. Pamiętajmy, że osoby doznające przemocy boją się o siebie. Boją się, że nawet jeśli zawiadomią o przestępstwie policję, to i tak nikt nie będzie chciał zeznawać. Nie wierzą, że ktoś chce i może im pomóc, że mają prawo prosić o pomoc, że coś się zmieni. Wstydzą się, bo biorą na siebie całą odpowiedzialność za to, co się dzieje w jej domu.
W walce z przemocą…
Policja
Jedną z głównych instytucji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy jest policja. Nazywamy tak umundurowaną i uzbrojoną formację przeznaczoną do ochrony bezpieczeństwa ludzi i mienia oraz do utrzymywania bezpieczeństwa i porządku publicznego. Zadania Policji określone są w ustawie o Policji z 1990 roku. Szczególną rolę sprawuje policja w sytuacji zaistnienia przemocy w rodzinie. Ustawa o Policji nadaje tej służbie duże uprawnienia już na etapie identyfikacji problemu. Obok prawa do zatrzymania sprawców przemocy w rodzinie stwarzających bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego (takie uprawnienie opisane jest w art. 15a ustawy o Policji), policjant ma prawo wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Celem takiego uprawnienia jest umożliwienie szybkiego odizolowania osoby stosującej przemoc w rodzinie od osoby dotkniętej przemocą w sytuacjach, gdy stwarza ona zagrożenie dla życia lub zdrowia domowników.
Dzielnicowy
Rola dzielnicowych jest bardzo istotna w zakresie przeciwdziałania przemocy, gdyż to właśnie dzielnicowy powinien być przedstawicielem służb ścigania, który ma najlepszy kontakt z osobami mieszkającymi w jego rejonie i w związku z tym powinien najwcześniej dowiadywać się o wszelkich pojawiających się tam problemach. Do zadań dzielnicowego należą w szczególności:
1. prowadzenie rozpoznania przydzielonego mu rejonu służbowego pod względem osobowym, terenowym, zjawisk i zdarzeń mających wpływ na stan porządku i bezpieczeństwa publicznego,
2. realizowanie zadań z zakresu profilaktyki społecznej,
3. realizowanie zadań z zakresu ścigania sprawców przestępstw i wykroczeń,
4. kontrolowanie przestrzegania prawa powszechnie obowiązującego oraz przepisów prawa miejscowego.
Niebieska Karta
Policja jako pierwsza wprowadziła procedurę „Niebieskiej Karty”, która ma zastosowanie w przypadku stwierdzenia zachowań przemocowych w rodzinie. Służy ona udokumentowaniu faktów związanych z przemocą w rodzinie. Opisuje się w niej dokładny przebieg zajścia. Następnie dokument trafia na odpowiedni posterunek. Po założeniu takiej karty dzielnicowy ma obowiązek skontaktować się z daną rodziną w ciągu siedmiu dni.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 roku w sprawie procedury „Niebieskie Karty” nakłada obowiązek stosowania jej przez:
- pracowników socjalnych jednostek organizacyjnych pomocy społecznej,
- funkcjonariuszy Policji,
- przedstawicieli ochrony zdrowia,
- przedstawicieli oświaty,
- członków zespołu interdyscyplinarnego lub grupy roboczej (utworzonej
- w ramach zespołu).
Ośrodek Pomocy Społecznej
Działalność ośrodków pomocy społecznej reguluje ustawa z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej, a zgodnie z art. 7 tej ustawy pomocy udziela się również osobom i rodzinom z powodu zaistnienia przemocy w rodzinie. Świadczeniami z pomocy społecznej mogą być zasiłki, pomoc na usamodzielnienie się lub kontynuowanie nauki, pomoc rzeczowa, poradnictwo specjalistyczne, interwencja kryzysowa, schronienie, mieszkanie chronione i inne. Pracownicy pomocy społecznej są bardzo często pierwszymi osobami spoza rodziny, które dowiadują się o problemie przemocowym. Mogą oni także przeprowadzać wywiady środowiskowe w przypadku powzięcia podejrzenia istnienia przemocy w danej rodzinie. Ośrodki pomocy społecznej w ramach swojej działalności realizują programy adresowane zarówno do kobiet jak i do mężczyzn stosujących przemoc. Osoby uczestniczące w zajęciach indywidualnych i grupowych, mają możliwość korzystania z porad psychologa i porad prawnych. Celem takich programów jest redukcja zachowań agresywnych u osób które dopuszczają się przemocy, kształtowanie postawy partnerstwa i szacunku wobec innych osób oraz odpowiedzialności za popełnione czyny przemocowe.
Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych
Jest to jednostka działająca przy Urzędach Gminy powołana na podstawie ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi z dnia 26 października 1982 roku. W przypadkach, w których przemoc jest wynikiem nadużywania alkoholu można zgłosić problem do Komisji. Informację może przekazać, zarówno osoba, która jest bezpośrednio narażona na niewłaściwe zachowania osoby nadużywającej alkoholu, jak i sąsiad, przyjaciel czy nawet pracownik socjalny. Do Komisji składa się podanie z opisem sytuacji. Następnie Komisja zaprasza na rozmowę wskazaną osobę w celu ustalenia czy problem alkoholu faktycznie istnieje. Komisja może motywować osobę uzależnioną lub nadużywającą alkoholu do podjęcia leczenia lub skierować wniosek do sądu w celu sądowego zobowiązania takiej osoby do leczenia.
Przedstawiciele ochrony zdrowia
Lekarz, który przyjmuje w swoim gabinecie osobę z wyraźnymi śladami pobicia czy nawet znęcania się nie powinien pozostawiać takiej osoby bez właściwego wsparcia. Lekarza obowiązuje tajemnica lekarska, czyli obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem. Jednak w szczególnych sytuacjach, gdzie zachowanie w tajemnicy informacji może stanowić niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta, lekarz jest zwolniony z tego obowiązku. Oznacza to, że nie jest niezgodne z ustawą przekazanie Policji czy innym organom ścigania informacji o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę pacjenta, również jeśli jest on/ona ofiarą przemocy w rodzinie.
Organizacje pozarządowe
W wielu sytuacjach osobom pokrzywdzonym przez przemoc w rodzinie wydaje się, że otrzymanie pomocy od instytucji państwowych nie jest możliwe. W takich sytuacjach można skorzystać z pomocy organizacji pozarządowych, szczególnie tych, które specjalizują się w rozwiązywaniu problemów przemocowych. Organizacje te udzielają:
- porad prawnych,
- konsultacji psychologicznych,
- pomagają w aktywizacji zawodowej,
- oferują schronienie w przypadkach szczególnie drastycznych, gdy ofiara jest
- zmuszona do ucieczki z domu.
Do tego rodzaju organizacji należą m.in.:
- Centrum Praw Kobiet,
- Ogólnopolskie pogotowie dla ofiar przemocy w rodzinie „Niebieska Linia”,
- Feminoteka,
- Komitet Praw Dziecka.
Organizacje pozarządowe podejmują także działania na rzecz osób stosujących przemoc. Organizują zajęciach indywidualnych i grupowych, a także stwarzają możliwość korzystania z porad psychologa i porad prawnych.
Słowniczek pojęć
przemoc psychiczna to słowna postać agresji i wrogości, która powoduje obniżenie poczucia własnej wartości, np. używanie obraźliwych określeń, poniżanie, upokarzanie
przemoc fizyczna to zadawanie ran fizycznych np. złamania, stłuczenia; konsekwencje znęcania się fizycznego mają dwojaki skutek – naruszają nietykalność cielesną, ale też godność osobistą osoby bitej
obdukcja zaświadczenie ze specjalistycznego badania lekarskiego, w którym lekarz opisuje stwierdzone obrażenia ciała, często podaje prawdopodobną przyczynę tych obrażeń
małoletni, osoba małoletnia w rozumieniu polskiego prawa cywilnego osoba, która nie ukończyła 18 lat i nie zawarła małżeństwa.